Toshkentda ob-havo:

sunny

7°C dan 10°C gacha

Valyuta kursi:

USD 375.05

RUB 103.67

EUR 12194.44

UZ RU

A.Navoiy tavalludining 580 yilligi

Oʼzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi qoshidagi Sanator-kurortlar boshqarmasi Oʼquv-uslubiy markazi

Аlisher Navoiy – oʼzbek adabiyotining buyuk shoiri, mutafakkiri, ulugʼ davlat va jamoat arbobi

Буюк сўз санъаткорлари тарихнинг туб бурилиш нуқталарида миллатни бирлаштирувчи, руҳан юксалтирувчи бадиий сўзга кучли эҳтиёж туғилган пайтда дунёга келади. Алишер Навоий худди ана шу даврда яшади. Алишер Навоий 1441 йил 9 февралда Амир Темурнинг ўғли Шоҳруҳ Мирзо ҳукмронлиги даврида Афғонистоннинг Ҳирот шаҳрида таваллуд топди. Унинг отаси Ғиёсиддин Кичкина сарой амалдорларидан бири эди. Ғиёсиддин Кичкина ўқимишли бўлиб, адабиёт ва шеърият ихлосманди эди. Алишернинг 2 та тоғаси ҳам шундай инсонлар эди. Ғиёсиддиннинг уйида Ҳиротнинг ўқимишли кишилари, шоирлари тўпланишиб мушоиралар қилишарди. Шунингдек, оиланинг катта кутубхонаси бор эди. Алишер 4-5 ёшларида ўқишни, ёзишни ўрганиб олди. Отасининг кутубхонасидаги китобларни бемалол ўқий бошлади. Отаси унинг Фаридиддин Атторнинг фалсафий ва ўта мураккаб “Мантиқ-ут-тайр” асарини ўқиётганини сезиб қолади ва уни яшириб қўяди. Унинг бу ҳаракати бефойда эди, чунки ёш Алишер бу асарни ёд олиб бўлганди. 8-9 ёшларидан бошлаб у шеърлар ёза бошлади. Унинг 12 ёшида қуйидаги 2 мисра шеърни ёзган : Оразинг ёпқоч кўзимдин, сочилур ҳар лаҳза ёш, Бўйлаким пайдо бўлур юлдуз, ниҳон бўлғоч қуёш Уни ўқиган ўша даврининг машҳур шоири Мавлоно Лутфий : “Агар иложи бўлсайди ўзимнинг форсий ва туркий тилда ёзган ўн-ўн икки минг мисра шеъримни бу 2 мисра шеърга алмашғон бўлардим”, деб ўзбек адабиётига улкан истеъдод соҳиби бўлган шоир кириб келаётганини башорат қилганди. Алишер Навоий бўлғуси шоҳ, болаликдаги дўсти Ҳусайн Бойқаро билан дастлаб Машҳадда, сўнг Самарқандда мадрасада таҳсил олган. Ўқиш даврида у ўта кучли билими, фикрлаш қобилияти ва нодир истеъдоди билан устозлари ва тенгдошларини лол қолдирган. Алишер Навоий ижоди ҳажми жиҳатидан жаҳон адабиётида етакчи ўринни эгаллайди. У форсий тилда ёзган шеърларини “Девони Фоний”га жамлаган. Навоийнинг буюк хизматларидан бири шундаки, у ўз асарларини ўзбек тилида ёзиб, она тилимизнинг дунёдаги бой ва гўзал тиллардан бири эканлигини амалда исботлаб берган. У ўзбек тилида яратган шеърий асарларини жамлаб девон тузган ва уни “Хазойинул-маоний” (“Маънолар хазинаси”) деб номлаган. Бу асар “Чор девон” деб ҳам аталади. Девон 4 қисмдан иборат : “Ғаройиб-ус-сиғар” (“Болалик ғаройиботлари”), “Наводир-уш- шабоб” (“Йигитлик нодирликлари”), “Бадое-ул-васат” (“Ўрта ёшлик бадиалари”) ва “Фавойид-ул-кибар” (“Кексалик фойдалари”). Алишер Навоий яшаган даврда ва ундан олдин “Хамса” (беш достондан иборат асар) яратиш яхши анъанага айланган эди. Навоийгача Абдураҳмон Жомий, Хисрав Деҳлавий ва Низомий Ганжавий “Хамса” асарини яратган эдилар. Алишер Навоий 1483-1485 йилларда “Хамса” асарини ёзади. Унинг бу асари қуйидаги 5 достондан иборпт эди.:

“Hayratul-abror” (“Yaxshi kishilarning hayratlanishi”)

“Layli va Majnun”

“Farhod va Shirin”

“Sabʼai sayyor” (“Etti sayyoh”)

“Saddi Iskandariy” (“Iskandar devori”)

Uning bu asari oʼzidan oldin yaratilganlariga qaraganda oʼta xalqchilligi, yuksak badiiy mahorat bilan yozilganligi bois xalqning eʼtirofiga, tahsiniga sazovor boʼldi. Navoiyning tasavvuf janridagi asarlari “Sirojul musliymin”, “Nasoyimul muhabbat” kabi asarlaridir. Umrining soʼnggi yillarida yaratgan “Lison-ut-tayr” falsafiy va “Mahbub-ul-qulub” ijtimoiy-falsafiy dostonlari uning ijodida alohida ahamiyatga ega. Navoiy adabiyotshunos va tilshunos olim sifatidagi faoliyati ham alohida tahsinga loyiq. Uning “Mezon-ul-avzon” (“Vaznlar oʼlchovi”) hamda “Muhokamatul-lugʼatayn” (“Ikki til muhokamasi”) ilmiy asarlari katta ahamiyatga ega. “Muhokamatul-lugʼatayn” asarida oʼzbek tilining fors tilidan boy, imkoniyati keng til ekanligini ilmiy asoslab bergan. Navoiy ijodiga nazar tashlasak, sheʼriyatining 16 xil janrida ijod qilganligini bilib olamiz : gʼazal, ruboiy, tuyuq, fard, qitʼa, muxammas, musaddas, musallam va hokazo. Bu kabi janrlarda hech bir shoir Navoiydek ijod qilganligini uchratolmaysiz.

Buyuk bobokalonimiz sheʼr yozishda faqatgina oʼzbek tili imkoniyatlari bilan chegaralanib qolmagan, boshqa tillardan ham unumli foydalangan. Oʼzbekiston xalq yozuvchisi Oʼtkir Xoshimov bu borada quyidagilarni qayd qilgan edi : “Olimlar hisoblab chiqishgan. Pushkin oʼz asarlarida 21197 ta betakror soʼz ishlatgan. Shekspir salkam 20 mingta, Servantes mingga yaqin. Аlisher Navoiy esa 1 million 378 ming 660 ta betakror soʼz ishlatgan. Boisi, buyuk bobomiz faqat turkiy emas, forsiy, arabiy, urdu, xitoy, moʼgʼul va boshqa tillardagi soʼzlardan ham mahorat bilan foydalangan”. Shuningdek, Аlisher Navoiy oʼz davrining buyuk davlat va jamoat arboblaridan biri boʼlgan. 1469 yilda Sulton Husayn Boyqaro taxtga oʼtirgach, doʼsti Аlisherni dastlab muhrdor, soʼngra vazir lavozimiga tayinlaydi. Vazirlik davrida Аlisher Navoiy Hirot shahrining gullab-yashnashi, obodonlashuvi uchun oʼz kuch va mahoratini ishga soladi. Vazirlik davrida Hirotda bir nechta madrasa, 17 ta masjid, 40 ta rabot, 10 ta hammom, 20 ta xonaqoh, 9 ta koʼprik qurdirgan, kanallar qazdirgan.